Uma Lisan Caisido Kutalale

HISTORIA KONA BA UMA LISAN KUTALALE

                              Hakerek husi:Isac Ricardo Asis Belo

UMA LISAN CAISIDO KUTALALE

I. Introdusaun

Cultura hahu mosu bainhira maromak kria ona ita ema iha mundo ne’e, cultura mosu husi ita ema nia hanoin no hahalok loro-loron nian. Husi hanoin ho hahalok ne’e sei sai costume ida iha ita nia moris loro-loron no sei hatutan tan ba malu liu husi jerasaun ba jerasaun. No to’o ohin loron ita ema sei kaer metin costume balun ne’ebé hatutan husi beiala sira mak hanesan: hakiak animal, halo to’os, halai natar, etc. Maibé, ita bele dehan cultura ne’e dinamico cultura halo movimentasaun tuir era globalizasasaun. Tanba ita ema iha nasaun ida simu no aprende costume foun ka hahalok ne’ebé passageiro ka viajantes sira lori husi rai liur mai.

Nasaun barak iha mundo raiklaran ne’e. iha nasaun barak ne’e nia laran iha mos cultura rasik. Hare husi cultura ne’ebé barak tebes-tebes tuir ema matenek nain dehan cultura oi-oin ne’e katak “multicultural” nune’e mos rai Timor-leste ne’ebé ki’ik liu husi nasaun sira seluk hatudu mos nia cultura ne’ebé oi-oin. Tanba ne’e mak ema nasaun sira seluk hatudu mos nia culturane’ebé oi-oin. Tanba ne’e mak ema nasaun sira seluk seluk dehan timor-leste rai ida multicultura. Ema temir multicultural tan hare grupo etnolinguisticos ne’ebé barak liu iha timor nia laran mak hanesan; manbae, tetun, nau’eti, makasae, waima’a, idate, fataluku, etc.

Fihir husi grupos etnolinguisticos ne’ebé barak ita sei hetan husi grupos ida-idak hatudu nia cultura rasik. No tuir ita hotu hatene katak uma lisan mak hatudu ita nia identidade cultural husi knua ida-idak nian.

Husi ida ne’e ita bele klarifika ita nia an iha ema seluk nia leet kata ita mai husi duni uma lisan ne’ebé hori uluk kedas beiala sira hatutan hela mai ita .

Iha tempo okupasaun Indonesia durante tinan 24 nia laran ema balun haluha tiha uma lisan no sira lakohi harii fali uma lisan ne’ebé hahu lakon dadaun ona, maibe bainhira ita hotu hakat ona ba pasu indepedesia nia laran ema hoto preokupadu ho uma lisan ne’ebé lakon dadaun iha tempo ne’ebá. Baseia ba liafuan sira ne’ebé haktuir ona iha leten, iha ida ne’e hau sei apresenta mudansas uma lisan lutumutu kutalale ne’ebé sai rai tirililo ba iha rai waniuma ne’ebé agora hanaran knua kutalale. Tuir mai ita sei ba haree hamutuk iha konteudu laran mak hanesan:  

ü  Definisaun uma lisan.

ü  Knua kutalale.

II. Conteúdo

A. Definisaun

Tuir ita hotu hatene katak liafuan uma lisan mai husi liafuan rua, uma katak hela fatin no lisan katak costume/usos ka serimonia ritual ne’ebé bei’ala sira husik hela mai ita. Hare husi signifika liafuan nia ne’e ita tau hamutuk halo definisaun uma lisan katak fatin hodi hala’o costumes ka serimonia ritual/ sakral no fatin hodi tau sasan lulik nian ne’ebé beiala sira husik hela mai ita.

Tuir hau nia observasaun iha knua kutalale katak uma lisan tolu: manu umo oli, derowake, no diwake lolos karik ida de’it. maibé, katuas lekelihu  ne’e hola feto nain tolu ne’ebé primeiru husik iha uma lisan manu umo oli, feto segundu. Husik iha uma lisan derowake no feto ida ikus liu husik iha uma lisan diwake. Uma lisan tolu ne’e sai tiha knua ida naran kutalale. Naran ne’e foti husi uma lisan ne’ebé uluk sira husik hela no fahe malu ho nia maun alin sira iha Tirilolo lutumutu. Molok uma lisan tolu knua kutalale nian ne’e harii ne’ebé agora iha rai waniuma (caisidu), uma lisan ne’e iha tirilolo lutumutu ho naran uma lisan lutumutu kutalale (fatin ne’e agora hodi halo ona gruta santu antonio).iha tempu ne’ebá uma lisan ne’e katuas ha naran leke loi naha (francisco) mate tiha ona, nia rate iha bee matan wailia kota lama besik SDN1ho PAM  mak harii. Katuas ne’e nia maun boot mak tuur iha bahu nia naran wonoloi  Husik hela nia jerasaun iha ne’ebá no nia alin ikun mak naran Naha ta’ilu ne’ebé tur iha caibada makasae .

Husi katuas leke loi naha nia jerasaun mak husik hela iha lutumutu no nia oan mane naran leke lihu haketak an, husi nia maun alin sira ba fali iha wani uma nia rain ne’e naran tiha caisidu.

Liafuan ne’e sira hili husi costume ida ne’ebé sira bai-bain hala’o, bainhira sira ba tesi ai-na/ai-na mean   no ne’ebé sukudara (tuu) na’an aten ba s’idu (tau hamutuk) iha hali hun ida nia ku’ak ne’ebé besik uma lisan ne’ebá /iha Hare- Ite. Kostumes ida ne’e tinan-tinan sira hala’o no hodi CAIS’IDO fatin. No to’o ikus ema bolu tiha rai ne’e nia naran Caisido. Bainhira temi kona rai Caisido ema sei hamnasa, tanba rai mean.

Tanba sá mak katuas leke loi naha nia jerasaun fahe malu no balun tuur fali iha waniuma nia rain? tanba iha tempo ne’ebá, bainhira serimonia rauwai (tempo atu han fos foun no batar nurak). Katuas lekelihu haruka atan ida ba tuir nia aman lekeloinaha iha numbere teulale atu lori reti-ana (kretik-oan) mai hodi hala’o tuir lisan rauwai nian. Maibé, bainhira atan ne’e to’o ba katuas leke loi naha nia uma katuas ne’e hemu tua lanu no nia toba dukur hela iha hadak leten besik odomatan, depois atan ne’e la’os atu ba fanu katuas ne’e maibe nia foti katuas leke loi naha nia katana tesi nia ulun mai apresenta ba nia oan mane boot katuas lekenaha iha uma lisan lutumutu kutalale. Bainhira akontese tiha hanesan ne’e maske hirus maibé ho pasiensia nia bolu nia maun alin mai tuur hamutuk atu hakoi tiha nia aman nia isin mate no bainhira to’o tiha rate ne’ebá atan ne’ebé oho katuas leke loi naha tama uluk ba kuak laran. No simu netik katuas leke loi naha nia isin mate depois hakoi moris-moris de’it atan ne’e hamutuk ho katuas ne’e. Bainhira katuas leke loi naha hakoi liu tiha fulan ida sira hahu fali serimonia rauwai. Maibe iha tempo iha serimonia nia laran katuas leke lihu nia maun alin balun han uluk fali hahan lulik nian, ho ida ne’e mak sira istori malu no husu atu fahe malu sasan uluk nia n iha uma laran.

Uma lisan lutumutu ne’e hela nafatin no katuas leke lihu hodi sasan lulik balun ho nia familia tomak sai husi tirilolo lutumutu, sira sai husi tirilolo lutumutu liu husi: Lehe (fatin hodi halo to’os) sira nian iha riu me nau/buhati, Cailara, Ossowala, Caravela, Bukuoli, no tama ba Waniuma nia rain. To’o iha ne’ebá ema

waihau sira bolu no fo netik rai baluk ida ba sira hodi hela ba no iha fali parte seluk sira mos hala’o relasaun aliansa entre sira atu nune’e hametin liu tan sira nia unidade iha tempo ne’ebá. Husi fatin ne’ebé hakat liu ba ne’e sira hahu halo funu ho rai nain sira, estraga ema nia oan feto sira no hola feto nain rua ka nain tolu. Husi aspectos hirak ne’e mak halo sira tuur la metin iha ftin ne’ebé sira liu ba ne’e. Iha rai waniuma mak katuas leke lihu harii tiha uma lisan tolu ne’ebé hanaran; uma lisan manu umo oli, derowake, no diwake. Ne’ebé haktuir ona iha leten, ita bele dehan katak funu ho violensia sira mak hamosu uluk rai Baucau laran ne’e iha tempo ne’ebá.

B. K’nua kutalale

Kutalale katak fatukhadak laran (kuta=fatukhadak no lale=laran). Tuir realidade ne’ebé iha knua kutalale iha uma tolu ne’e: manu umo oli, derowake, no diwake kuta mak haleu. kuta ne’e hatudu katak hodi satan/defende an husi moras no buat seluk tan ne’ebé atu destroi ba uma lisan tolu ne’e . tuir mai ita sei hare uma lisan ida-idak ninian lala’ok:             

a. Uma Lisan Manu Umo Oli

Uma lisan manu umo oli mak Uma lisan ne’ebé importante tebes hodi tau sasan lulik hodi tau sasan lulik hanesan :

·         Uo (rota) rotane’e hodi ukun povoasaun haat ne’ebé agora ne’e iha ne’ebá, mak hanesan; Kutalale, Parlamento, Lialaleiso, Ossowa.

·         Dadili, tanbor, babadok, no seluk tan instrumento hirak ne’e uza bainhira hodi simu ema boot sira no bainhira ema importante ruma mate iha knua laran sei lori sai instrumento hirak ne’e mai hodi tebe no bido iha boilale (fatin hodi tebe nian iha iha uma lisan tolu ne’e nia klaran).tebe no bido ne’e nia objetivo atu hader mate.

·         Doku hai hako leo (doku bikan lisan nian ba) bikan ne’e uza hodi han bainhira halo serimonia importante iha uma lisan tolu ne’e. Ezemplu: seremonia hakoi mate ruin.

Hare husi instrumento ne’ebé halulik tiha ona iha tempo uluk ne’ebá; sira mos iha ona sistema governasaun. Tanba hare husi rota ne’ebé simu husi don vemasse iha tinan (1763-1780) no cargo ne’ebé hakerek iha uma lisan ne’e nia laran mak “Cabite Recente Albatria”. Ho lian portugues “Capitão Resente Albatrie”. Iha tempo ne’ebá katuas husi knua kutalale mak ba hasoru rasik Dom vemasse hodi husu rota ne’e no hodi ukun povuasaun haat. Husi katuas ida ne’e conhecido ho naran “liurai” sira ukun hatutan ba malu husi aman, oan, ba beioan sira no too agora emar sira iha povoasaun haat ne’e sei fó fiar nafatin ba nia beioan sira atu ukun, sira mesak hare iha povoasaun haat ne’e no la inklui ba suku seluk. Maibé antes ida ne’e liurai Bokuoli mak ukun hotu sira. Iha parte seluk iha japaun nia tempo (1942-1945) halibur fila fali suku Caisido ho suku tirilolo sai ida de’it to’o tempo Indonesia (1975-1999). Maibé tama tiha ba tempo indepedensia nia laran povoasaun Caisido hakarak ukun rasik an no agora povoasaun ne’ebá sai hanesan suku preparatorio.

Tuir ita nia hare kona ba buat hirak ne’e hato’o ona iha leten ne’ebá fo hatene mai ita katak ema matenek sira husi knua kutalale mos hahu mosu ona iha tempo ne’ebá, matenek ukun no halibur povo maske sira la eskola konaba atu hala’o governasaun iha tempo ne’ebá maibé sira iha ona hanoin.

b. Uma Lisan Derowake

Uma lisan derowake nudar uma (maharere). Maharere katak mate klamar, nia, nomos nudar uma Igreja nian ba emar sira iha knua kutalale ne’ebé bainhira hala’o seremonia wa’a hie, iti hie hile ini (hakuak no dame malu fali). No iha parte seluk sira mos hala’o seremonia rauwai (agradesementu ka han fos foun no batar nurak) iha uma lisan ne’e, nia okos bainhira ita tama ona ba laran keta temi leet nai maromak nia naran no labele tolok. Karik ita neon sala temi ona, bainhira too tempo atu hala’o serimonia wa’a hie-iti hie hile ini no ramuna sala (kasu sala )ema ida ne’ebé halo sala sei kous manu mutin ida mai hodi kasu sala. Ita hare husi seremonia ritual ne’ebé sira hala’o dadaun ne’e hatudu katak maske ho fiar gentiu nian maibe sira sei hatene katak maromak ne’e iha hela.

c. Uma Lisan Diwake

Uma lisan diwake nudar uma leo (fatin hodi halo seremonia halulik nian). Bainhira hala’o seremonia han tuir lisan nian ema seluk sei, la tama tan iha uma ne’e nia laran no iha odamatan nia oin sira tau netik aitarak/ailok nia tarak. No sira ne’ebé iha sobi (kuartu)sei latama tan ba malu. Iha serimonia ne’e fai hare iha oras rai nakukun, ba hili ai no ba kuru bee la bele monu tun ba rai. Han hahan lulik nian mos, la lori sai ba li’ur na’an nia ruin ho hare kulik molok loron matan sa’e sira lori ba hakoi tiha no la soe arbiru. Iha parte seluk iha uma ne’e hala’o mos serimonia tunu asu ba kaiwe’e (lutu). Seremonia ne’e nia signifika katak  asu mak sai defesa ba  uma lisan tolu ne’e, no sai defesa ba ema ida-idak ne’ebé valido ba espiritualidade no fisikalmente.

Iha knua kutalale ne’e mos iha tan uma lisan ida ne’ebé importante tebe-tebes ba bibi bu (bibi atan) sira. Uma lisan ne’e bai-bain katuas sira bolu dehan bibi luho (bibi luhan). Uma lisan ne’e harii tau ba uma lisan tolu ne’e. katuas maun alin jerasaun husi katuas leke lihu nian istori malu tanba de’it bibi mai estraga fali no halo monu kuta (fatukhadak ). Husi ida ne’e katuas alin ne’e loron kalan la tama uma ba toba de’it iha bibi luhan laran no bainhira katuas   ne’e nia nehan monu nia lori ba halulik tiha. Nune’e nia harii uma lisan tau tiha nia nehan iha ne’ebá, depois tinan-tinan hodi hala’o serimonia w’ase bibi no kara me (fase bibi no karau timur). Seremonia ne’e nia signifika katak ema sira iha knua kutalale nia laran husu bensaun ba nai maromak liu husi bei ala sira nia tulun atu haraik nafatin grasa wain ba bibi atan sira ne’e, atu bele hetan isin diak nafatin no ba animal sira atu labele lakon no labele mate. Monu iha tempu bailoron no tempu udan monu rai. Tamba seremonia ne’e hala’o entre fulan jullu no agostu nia laran.                                                                                                                                                          

Estuda husi lia fuan ne’ebé haktuir ona iha leten ita hare, parte positive  no negativu ne’ebé akontese iha tempu uluk ne’ebá mak hanesan:

ü  Parte positivu:

1. Tempu ne’ebá emar sira ne’e iha ona inisiativa atu ukun an duni.                         

                                                                                                    

2. Maske lahatene surat no lahatene hakerek sira mos iha hanoin atu ukun povu sira ho di’ak.

ü  Parte negativu:

1.Hamosu violensia sexsual iha tempu ne’ebá.                                                                               

2. Halo funu/ hamosu funu.        

                                                                                                                                                                 

3. Hola feto rua no tolu                                                                

                                                                                                           

4. Oho malu entre sira ho sira.                 

                                                                                                                                                                            5. Moris lahakmatek.

Buat hirak ne’e mosu tamba mudansas boot iha tempu ne’ebá.

III. Finalidade

Concluzaun

Knua kutalale hahu harii iha rai waniuma bainhira katuas leke lihu muda husi Tirilolo lutumutu. Uma lisan ne’ebé sira husik hela mak naran Uma Lisan Lutumutu Kutalale, sira husik hela uma lisan ba nia, tanba entre sira istori malu no fahe malu sasan lulik nian. Sira mos iha ona governasaun ba malu bainhira Dom vemasse (1763-1780).iha ne’e Dom vemasse foti sira ka fókargu ida hanaran “Cabite Recente Albatrie”ka tuir lingua portugues nian mak “Capitaun Resente Infantria”.

Uma lisan ne’ebé iha knua kutalale mak uma lisan Manu Umo Oli, Derowake No Diwake. Uma lisan tolu lolos karik ida de’it, maibe tanba de’it leke lihu ne’ebé harii uma lisan ne’e, hola feto nain tolu ne’ebé husik iha uma lisan tolu ne’e nia laran. Uma lisan tolu ne’e mos iha ida-dak nia funsaun. Iha mos parte positivu no negative ne’ebé sira hamosu.

                                                 

 IV. Referensia

1.    Agustinho,(nhala bare /tinan 80) caisidu.

2.    Bruner Jerome kultura no edukasaun 1996. Edisaun 70, cassagraf- artes grafica ida.

3.    Francisco (Susu loi /tinan 77) caisidu.

4.    Aleixo da silva belo (53) lutumutu.

5.    Jose Ricardo (tinan 78) kutalale.

6.    Rita Maria da costa belo (tinan 51) lutumutu.